केही दिनअघि फेसबुकमा फ्रान्समा हुर्किएकी नेपाली मूलकी एक किशोरीले आफ्नो जन्म दिने आमाबुवा र वास्तविक परिवार खोजिरहेको कथा पढ्ने अवसर पाएँ । उनको कथा पढ्दा मन निकै भावुक भयो । एउटा छोरीले आफ्नो जन्म, आफ्नो परिवार र आफ्नो पहिचान खोज्नुपरेको पीडाले मलाई गहिरोसँग छोयो ।
कुनै बालिकालाई नयाँ परिवार, सुरक्षित वातावरण र राम्रो भविष्य दिनु निश्चय नै मानवीय कार्य हो । तर, के नयाँ परिवार पाउनुको अर्थ आफ्नो जन्म पहिचान, पारिवारिक इतिहास र विगत जान्ने अधिकार गुमाउनु हो ? के धर्मसन्तान ग्रहणपछि बालबालिकाको जन्मसँग जोडिएका अभिलेख र वास्तविकता सुरक्षित राख्नु आवश्यक छैन ? यस्ता प्रश्नले हामी सबैलाई गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाउँछन् ।
यो लेख कुनै व्यक्ति वा परिवारलाई दोषारोपण गर्नका लागि होइन । यसको उद्देश्य बालबालिकाको अधिकार, पहिचान र सम्मानको संरक्षण गर्दै धर्मसन्तान ग्रहण प्रक्रियालाई पारदर्शी, जिम्मेवार र बालमैत्री बनाउन समाज तथा राज्यको ध्यानाकर्षण गराउनु हो ।
१. बालबालिकालाई नयाँ परिवार दिनु र उनीहरूको पहिचान मेटाउनु एउटै कुरा होइन 
धर्मसन्तान ग्रहण बालबालिकालाई सुरक्षित पारिवारिक वातावरण, माया, संरक्षण, शिक्षा र अवसर उपलब्ध गराउने एउटा महत्वपूर्ण माध्यम हुन सक्छ । तर, यस प्रक्रियाले बालबालिकाको जन्म पहिचान र विगत मेटाउने अनुमति दिनु हुँदैन ।
बालबालिकाले नयाँ परिवार पाउन सक्छन्, नयाँ परिवेशमा हुर्कन सक्छन् र नयाँ अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् । तर उनीहरूको जन्म, जैविक परिवार, जन्मस्थान र पारिवारिक इतिहाससँग जोडिएको पहिचान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
बालबालिकाको सर्वोत्तम हितलाई केन्द्रमा राखेर धर्मसन्तान ग्रहण प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ । उनीहरूको विगतलाई लुकाउने वा अभिलेख नष्ट गर्ने होइन, आवश्यक गोपनीयता कायम राख्दै भविष्यमा आफ्नो जन्म पहिचान जान्न पाउने अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्छ ।
२. जन्म पहिचान जान्ने अधिकार बाल अधिकारको विषय हो
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बाल अधिकारसम्बन्धी महासन्धिले प्रत्येक बालबालिकाको पहिचान, नाम, राष्ट्रियता र सम्भव भएसम्म आफ्ना आमाबुवाबारे जान्ने तथा उनीहरूको हेरचाह पाउने अधिकारलाई मान्यता दिएको छ ।
बालबालिकाको पहिचान केवल नाम र नागरिकतामा सीमित हुँदैन । उनीहरूको जन्म, पारिवारिक इतिहास, भाषा, संस्कृति र आफ्नो मूलसँग जोडिएको सम्बन्ध पनि पहिचानका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
धर्मसन्तान ग्रहण गरिएका बालबालिकाले आफ्नो जन्मसम्बन्धी जानकारी जान्न चाहनु अस्वाभाविक होइन । बरु, आफ्नो पहिचानबारे प्रश्न उठ्दा सत्य र संवेदनशील ढङ्गले जानकारी पाउने वातावरण निर्माण गर्नु सम्बन्धित अभिभावक, संस्था र राज्यको जिम्मेवारी हो ।
३. धर्मसन्तान ग्रहणको नाममा हुने अवैध कारोबार र बालबालिकाको ओसारपसार रोक्नुपर्छ
धर्मसन्तान ग्रहणको उद्देश्य बालबालिकाको हित र संरक्षण हुनुपर्छ, कुनै पनि प्रकारको आर्थिक लाभ, व्यक्तिगत स्वार्थ वा अवैध कारोबार होइन ।
गरिबी, सामाजिक विभेद, पारिवारिक संकट, अशिक्षा वा अन्य बाध्यताको फाइदा उठाएर बालबालिकालाई धर्मसन्तान ग्रहणका लागि उपलब्ध गराउने, झुटा कागजात तयार गर्ने, जन्म पहिचान लुकाउने वा गैरकानुनी रूपमा एक देशबाट अर्को देशमा लैजाने कार्य गम्भीर अपराधका विषय हुन् ।
सबै अन्तरदेशीय धर्मसन्तान ग्रहण प्रक्रियालाई अवैध भन्न मिल्दैन । तर, त्यस्ता प्रक्रियामा बालबालिकाको सर्वोत्तम हित, वास्तविक सहमति, कानुनी प्रक्रिया, अभिलेखको विश्वसनीयता र सम्भावित आर्थिक स्वार्थको विषयमा कडा निगरानी आवश्यक हुन्छ ।
बालबालिका कुनै वस्तु होइनन्, जसलाई किनबेच वा लेनदेन गर्न सकियोस् । उनीहरू अधिकार, भावना र सम्मान भएका मानव हुन् । त्यसैले धर्मसन्तान ग्रहणको नाममा हुने कुनै पनि प्रकारको गैरकानुनी कारोबार तथा बालबालिकाको ओसारपसारलाई रोक्नुपर्छ ।
४. धर्मसन्तान ग्रहण गर्ने अभिभावकको जिम्मेवारी
धर्मसन्तान ग्रहण गर्ने अभिभावकले बालबालिकालाई माया, सुरक्षा, शिक्षा र अवसर प्रदान गर्नुका साथै उनीहरूको जन्म पहिचान र विगतप्रति पनि सम्मान राख्नुपर्छ ।
बालबालिकाको उमेर र मानसिक परिपक्वताअनुसार उनीहरूलाई आफ्नो जन्म तथा पारिवारिक इतिहासबारे सत्य र संवेदनशील ढङ्गले जानकारी गराउनु आवश्यक हुन्छ । उनीहरूको जिज्ञासालाई दबाउने, प्रश्न गर्न निरुत्साहित गर्ने वा आफ्नो जन्म पहिचान खोज्नुलाई गलत ठान्ने वातावरण बनाउनु हुँदैन ।
सम्बन्धित कागजात, जन्म विवरण, धर्मसन्तान ग्रहणसम्बन्धी निर्णय र अन्य महत्वपूर्ण अभिलेख सुरक्षित राख्नु अभिभावकको पनि जिम्मेवारी हो । बालबालिकाले भविष्यमा आफ्नो जन्म परिवार खोज्न चाहेमा कानुनी तथा सुरक्षित प्रक्रियाबाट सहयोग गर्नु मानवीय र जिम्मेवार व्यवहार हो ।
५. जन्म दिने आमाबुवा र परिवारको अवस्थालाई पनि बुझ्नुपर्छ
कुनै बालबालिका जन्म परिवारबाट अलग हुनुपर्नाका पछाडि अनेकौँ कारण हुन सक्छन् । गरिबी, घरेलु हिंसा, सामाजिक विभेद, असुरक्षा, पारिवारिक संकट वा अन्य बाध्यताले परिवारलाई कठिन निर्णय लिन बाध्य बनाएको हुन सक्छ ।
त्यसैले कुनै पनि घटनालाई एकपक्षीय रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन । जन्म दिने आमाबुवा वा परिवारलाई दोष दिनुअघि उनीहरूको वास्तविक अवस्था, परिस्थिति र निर्णय प्रक्रियालाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।
तर, जुनसुकै परिस्थिति भए पनि बालबालिकाको हित, सुरक्षा र पहिचानलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । उनीहरूलाई परिवारबाट अलग गराउँदा वा धर्मसन्तान ग्रहणका लागि सहमति लिँदा दबाब, प्रलोभन वा गलत जानकारी प्रयोग गरिएको हुनु हुँदैन ।
६. समुदाय र बाल संरक्षणमा संलग्न संस्थाहरूको जिम्मेवारी
बालबालिकाको संरक्षण केवल सरकारी निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन । परिवार, समुदाय, सामाजिक संस्था, बाल संरक्षणमा कार्यरत संघसंस्था र नागरिक समाज सबैको भूमिका समेत महत्वपूर्ण हुन्छ ।
बालबालिकाको जन्म, पारिवारिक अवस्था र धर्मसन्तान ग्रहणसम्बन्धी अभिलेख विश्वसनीय, सुरक्षित र गोपनीय रूपमा राखिनुपर्छ । बालबालिकाको व्यक्तिगत विवरण सार्वजनिक गर्ने, उनीहरूको विगतलाई सनसनीपूर्ण बनाउने वा पहिचान खुल्ने गरी प्रचार गर्ने कार्यबाट बच्नुपर्छ ।
संस्थाहरूले बालबालिकाको सर्वोत्तम हित, गोपनीयता, सम्मान र दीर्घकालीन अधिकारलाई केन्द्रमा राखेर काम गर्नुपर्छ । संरक्षणको नाममा बालबालिकाको आवाज, इच्छा र पहिचानलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।
७. सरकारको जिम्मेवारी ः विगतको खोजी, अभिलेखको संरक्षण र जवाफदेहिता
यस विषयमा राज्यको जिम्मेवारी अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । विगतमा नेपालबाट विदेशमा धर्मसन्तान ग्रहणका लागि गएका बालबालिकासँग सम्बन्धित अभिलेख कहाँ छन् ? ती अभिलेख सुरक्षित छन् कि छैनन् ? उनीहरूको जन्म विवरण र पारिवारिक इतिहास कसरी संरक्षण गरिएको छ ? आज आफ्नो जन्म परिवार खोजिरहेका व्यक्तिहरूलाई सरकारले कस्तो सहयोग उपलब्ध गराउन सक्छ ?
यी प्रश्नको जवाफ खोज्नु आवश्यक छ ।
राज्यले निम्न कार्यलाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाउनुपर्छ ।
१. विगतमा भएका राष्ट्रिय तथा अन्तरदेशीय धर्मसन्तान ग्रहणसम्बन्धी अभिलेख सुरक्षित राख्ने र आवश्यकताअनुसार डिजिटल प्रणालीमा व्यवस्थित गर्ने  ।
२. आफ्नो जन्म पहिचान र परिवार खोज्न चाहने व्यक्तिका लागि गोपनीयता र कानुनी अधिकार सुनिश्चित भएको स्पष्ट प्रक्रिया निर्माण गर्ने ।
३. सम्बन्धित सरकारी निकाय, अदालत, संस्था र अन्य अभिलेखालयमा रहेका पुराना कागजात तथा विवरण खोजी गरी आवश्यक समन्वय गर्ने ।
४. विदेशमा रहेका नेपाली मूलका व्यक्तिहरूले आफ्नो जन्म परिवार खोज्न चाहेमा सम्बन्धित देशका सरकारी निकाय तथा नेपाली कूटनीतिक नियोगमार्फत सहयोग गर्ने ।
५. विगतका धर्मसन्तान ग्रहण प्रक्रियामा अनियमितता, झुटा कागजात, जबर्जस्ती, आर्थिक कारोबार वा बालबालिकाको ओसारपसार भएको आशंका देखिएमा निष्पक्ष छानबिन गर्ने ।
६. भविष्यमा हुने धर्मसन्तान ग्रहण प्रक्रियालाई पारदर्शी, कानुनसम्मत र बालबालिकाको सर्वोत्तम हितमा आधारित बनाउने ।
७. प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने निकाय तथा संस्थाहरूको प्रभावकारी अनुगमन र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने ।
८. आफ्नो जन्म पहिचान खोजिरहेका व्यक्तिहरूलाई आवश्यक कानुनी, मनोसामाजिक र पारिवारिक परामर्श तथा सहयोग उपलब्ध गराउने ।
राज्यले आफ्नो जिम्मेवारी केवल नयाँ घटनामा सीमित राख्नु हुँदैन । विगतमा भएका प्रक्रियाको अभिलेख संरक्षण, सम्भावित अनियमितताको छानबिन र आफ्नो जन्म पहिचान खोजिरहेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु पनि राज्यको दायित्व हो ।
८. बाल संरक्षण भनेको केवल सुरक्षित आश्रय उपलब्ध गराउनु मात्र होइन
बाल संरक्षणको अर्थ बालबालिकालाई हिंसा, शोषण, दुव्र्यवहार र जोखिमबाट जोगाउनु मात्र होइन । उनीहरूको पहिचान, आत्मसम्मान, पारिवारिक इतिहास, भावना र भविष्यप्रतिको अधिकारको सम्मान गर्नु पनि हो ।
कुनै बालबालिकाले सुरक्षित परिवार र राम्रो जीवन पाउनु सकारात्मक कुरा हो । तर, त्यसको बदलामा उसले आफ्नो जन्म पहिचान जान्ने अधिकार गुमाउनु हुँदैन । सकेसम्म जन्मदिने आमाबुबाको काखमा नै रमाउने, हुर्कने र भविष्य बनाउने वातावरण सृजना गर्ने प्रयाश गरिनुपर्छ ।
हामीले बालबालिकालाई केवल आजको सुरक्षा मात्र होइन, भोलि आफ्नो विगत बुझ्न र आफ्नो पहिचानसँग जोडिन सक्ने अवसर पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ अन्त्यमा
फ्रान्समा हुर्किएकी नेपाली मूलकी ती किशोरीको जन्म परिवार खोज्ने प्रयास केवल एउटा व्यक्तिको व्यक्तिगत पीडा मात्र होइन । यो हाम्रो समाज, बाल संरक्षण प्रणाली र राज्यको जिम्मेवारीसँग जोडिएको गम्भीर विषय हो ।
उनको कथालाई केही समयको भावनात्मक चर्चा बनाएर बिर्सनु हुँदैन । यसले विगतका धर्मसन्तान ग्रहण प्रक्रियाको अभिलेख, बालबालिकाको जन्म पहिचानको अधिकार र सम्भावित गैरकानुनी कारोबारबारे गम्भीर बहस सुरु गर्नुपर्छ ।
बालबालिकालाई नयाँ परिवार दिनु मानवीय कार्य हुन सक्छ, तर उनीहरूको विगत मेटाउने अधिकार कसैलाई छैन । धर्मसन्तान ग्रहणको प्रक्रिया बालबालिकाको हितका लागि हुनुपर्छ, उनीहरूको पहिचान गुमाउने वा कुनै पनि प्रकारको गैरकानुनी कारोबारको माध्यम बन्नु हुँदैन ।
हामीले बालबालिकालाई सुरक्षित भविष्य मात्र होइन, आफ्नो विगत जान्न पाउने अधिकार पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
एउटी छोरीले आफ्नो जन्म परिवार खोज्न वर्षौँ संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था नआओस् । भविष्यमा कुनै पनि बालबालिकाले आफ्नो जन्म पहिचान खोज्दा राज्यसँग अभिलेख छैन भन्ने जवाफ सुन्न नपरोस् ।
बालबालिकाको संरक्षण गरौँ, पहिचान जोगाऔँ र धर्मसन्तान ग्रहणको नाममा हुने कुनै पनि प्रकारको गैरकानुनी कारोबार तथा ओसारपसार अन्त्य गरौँ  ।

(स्तम्भकार मानव बेचबिखन र लैंगिक हिंसा विरुद्ध कार्यरत सामाजिक संस्था आफन्त नेपालसँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ ।)